ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 18، شماره 11، بهمن 1404 ، شماره پی در پی 117

تحلیل و بررسی مفهوم عدالت و ظلم ستیزی در شعر قرن ششم تا هشتم هجری

صفحه (209 - 231)
فاطمه ارشادیان ، ناهید عزیزی (نویسنده مسئول)، فوزیه پارسا
تاریخ دریافت مقاله : شهریور 1404
تاریخ پذیرش قطعی مقاله : آذر 1404

چکیده

زمینه و هدف: متون ادبی از دیرباز تاکنون بعنوان یکی از جمله ارزنده ترین و دست اولترین منابع بجهت تحلیل و ارزیابی اوضاع سیاسی، اجتماعی و فرهنگی هر عصر و زمانه ای بشمار می‌آیند که با کارکردی جامعه شناسانه توانایی بازنمود بسیاری از تحوّلات اجتماعی و سیاسی را در خود دارند. شاعران بعنوان یکی از گروه های آگاه و اندیشمند جامعه در بسیاری از اوقات در آثار خویش به مسائل سیاسی و اجتماعی عصر و روزگار بی‌تفاوت نبوده اند و بمانند تاریخ نگاری ریزبین و وقاد و قاضی عادل هم به ثبت و ضبط وقایع پرداخته اند و هم به نقد اوضاع و احوال جامعه. قرن ششم تا هشتم هجری یکی از ادوار پر آشوب ایران است که بدنبال حمله مغول و ناهنجاریهای بوجود آمده پس از آن، بسیاری از شاعران به اوضاع و احوال موجود در جامعه و ظلم و ستم موجود در جامعه تاخته اند. هدف پژوهش حاضر تحلیل و واکاوی عدالت‌ستایی و ظلم ستیزی در شعر قرن ششم تا هشتم هجری میباشد.

روش پژوهش: روش مطالعه در این جستار بشیوه توصیفی ـ تحلیلی، بر مبنای مطالعات کتابخانه ای و روش تحلیل محتواست که در آن اشعار نُه شاعر برجسته از قرن ششم تا هشتم هجری مورد توجّه قرار خواهد گرفت.

یافته های پژوهش: یافته های پژوهش نشان میدهد که شاعران مورد بررسی اشارات مستقیم و غیر مستقیم بسیاری به ناکارآمدی طبقات حاکم، ظلم و ستم فرمانروایان، بی‌توجّهی به عدل و داد، فساد، جهل و ناکارآمدی حاکمان و شیوه های مختلف تظلم و دادخواهی داشته اند.

نتایج پژوهش: پژوهش حاضر نشان میدهد که شعر فارسی در سه قرن یاد شده یکی از مهمترین بسترهای دادخواهی، نقد قدرت و دفاع از عدالت را فراهم آورده است. از میان سه قرن مورد بررسی در قرن ششم بیشترین توجّه به مسأله ظلم و ستم موجود در جامعه شده است و فریاد دادخواهی شاعران در این قرن بیشتر است و سنایی، عطار، انوری، خاقانی، ابن یمین، نظامی، سعدی، حافظ و عبید به ترتیب بیشترین توجّه را به مفهوم عدالت و ستم‌ستیزی در اشعار خود داشته اند.

کلمات کلیدی
دادخواهی , ستم‌ستیزی , شعر فارسی , قرن ششم تا هشتم.